Những kiểu gian lận phổ biến tại trạm cân

Nhiều doanh nghiệp hiện nay đã đầu tư bài bản cho hệ thống quản lý trạm cân như phần mềm quản lý cân điện tử, phân quyền người dùng, lưu log đầy đủ hay tự động in phiếu cân. Tuy nhiên trong quá trình vận hành thực tế, tình trạng thất thoát hàng hóa, lệch tồn kho hay tranh cãi phiếu cân vẫn xảy ra khá phổ biến. Điều này khiến không ít đơn vị đặt câu hỏi: vì sao đã dùng phần mềm nhưng trạm cân vẫn xuất hiện gian lận?

Thực tế, phần mềm cân điện tử chỉ kiểm soát dữ liệu sau khi cân. Trong khi phần lớn các hành vi gian lận lại diễn ra trực tiếp trên bàn cân hoặc ngoài phạm vi kiểm soát của phần mềm. Nếu không có thêm các lớp kiểm soát thực tế, dữ liệu sai vẫn có thể được ghi nhận hoàn toàn “hợp lệ”.

Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp hiện nay không chỉ dừng ở việc triển khai phần mềm, mà chuyển sang xây dựng hệ sinh thái kiểm soát tổng thể cho trạm cân.

Vì sao nhiều trạm cân vẫn thất thoát dù đã dùng phần mềm?

Nhiều người thường nghĩ chỉ cần triển khai phần mềm quản lý cân là có thể giải quyết gần như toàn bộ vấn đề thất thoát tại trạm cân. Nhưng thực tế vận hành lại khác.

Phần mềm quản lý cân thường làm rất tốt các công việc như:

Nhận dữ liệu trực tiếp từ đầu cân
Lưu lịch sử cân
Quản lý phiếu cân
Phân quyền người dùng
Kết nối ERP hoặc phần mềm kho
Thống kê và truy xuất báo cáo

Tuy nhiên, phần mềm không thể tự nhận biết được các hành vi xảy ra ngoài thực tế như:

Xe đứng lệch vị trí trên bàn cân
Xe chưa lên đủ bàn cân
Xe di chuyển nhẹ khi cân
Có tác động vật lý từ bên ngoài
Tài xế rà thắng hoặc nhấp xe
Xe phía sau kéo tải hoặc nối đuôi

Đây mới là điểm quan trọng nhất trong vận hành trạm cân. Nếu dữ liệu đầu vào đã sai thì phần mềm vẫn lưu “đúng dữ liệu sai”. Hệ thống không hề lỗi, phiếu cân vẫn hợp lệ, nhưng trọng lượng thực tế đã bị sai lệch ngay từ đầu.

Đó cũng là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp dù đã đầu tư phần mềm nhiều năm vẫn gặp tình trạng thất thoát kéo dài mà rất khó xác định nguyên nhân cụ thể.

Cân mép – kiểu gian lận phổ biến nhưng khó phát hiện bằng phần mềm

Trong thực tế vận hành, cân mép là một trong những kiểu gian lận phổ biến nhất tại các trạm cân xe tải.

Tình huống thường gặp là xe chỉ lên một phần bàn cân hoặc dừng lệch vị trí:

Lệch mép bàn cân
Lệch trục xe
Không vào đúng tâm cân
Chỉ một phần bánh xe nằm trên bàn cân

Khi đó, tải trọng phân bổ không đúng khiến trọng lượng hiển thị thấp hơn thực tế. Mức sai lệch mỗi chuyến có thể không quá lớn, nhưng nếu lặp lại liên tục sẽ gây thất thoát đáng kể.

Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ phần mềm gần như không thể phát hiện được kiểu gian lận này.

Hệ thống vẫn nhận:

Dữ liệu cân hợp lệ
Số kg hiển thị bình thường
Phiếu cân đúng quy trình
Không xuất hiện cảnh báo lỗi

Nguyên nhân là phần mềm không “nhìn thấy” vị trí thật của xe trên bàn cân. Nó chỉ ghi nhận dữ liệu mà đầu cân gửi về.

Đó là lý do nhiều doanh nghiệp hiện nay phải kết hợp thêm camera giám sát hoặc cảm biến vị trí xe để tăng khả năng kiểm soát thực tế tại trạm cân.

Xe chưa lên đủ bàn cân hoặc nối đuôi xe làm sai lệch trọng lượng

Ngoài cân mép, nhiều trạm cân còn gặp tình trạng xe chưa lên đủ bàn cân hoặc nối đuôi xe để làm thay đổi kết quả cân.

Xe chưa lên đủ bàn cân

Kiểu này thường xảy ra với:

Xe container nhiều trục
Xe tải dài
Rơ-moóc lớn

Một phần xe vẫn nằm ngoài bàn cân nhưng quá trình cân đã được ghi nhận. Kết quả là trọng lượng thực tế bị thiếu so với hàng hóa thật.

Nếu nhân viên vận hành không quan sát kỹ hoặc hệ thống không có cơ chế kiểm tra vị trí xe thì rất khó phát hiện.

Nối đuôi xe hoặc tác động lực phía sau

Một số trường hợp khác, xe phía sau có thể:

Chạm nhẹ vào xe đang cân
Kéo tải
Tì lực phía sau

Các tác động này có thể làm thay đổi kết quả cân chỉ trong vài giây.

Đây là kiểu gian lận diễn ra rất nhanh và đặc biệt khó kiểm soát vào ca đêm hoặc thời điểm cao điểm khi lượng xe ra vào liên tục.

Quan trọng hơn, dữ liệu gửi về phần mềm vẫn hoàn toàn hợp lệ. Hệ thống gần như không có cơ sở để xác định có can thiệp vật lý trong quá trình cân nếu không có thêm lớp kiểm soát ngoại vi.

Xe di chuyển khi cân vẫn có thể tạo ra sai lệch lớn

Một sai sót phổ biến khác là xe chưa dừng ổn định hoàn toàn trong lúc cân.

Nhiều tài xế có thói quen:

Rà thắng
Nhấp xe nhẹ
Để xe rung hoặc dịch chuyển nhỏ
Không dừng hẳn trước khi ghi nhận dữ liệu

Khi đó, tín hiệu từ loadcell sẽ dao động liên tục. Nếu hệ thống không có cơ chế kiểm tra độ ổn định trọng lượng hoặc cảnh báo chuyển động thì phiếu cân vẫn có thể được ghi nhận.

Sai lệch mỗi chuyến có thể chỉ vài chục ký hoặc thấp hơn, nhưng với doanh nghiệp có lượng xe lớn mỗi ngày, thất thoát cộng dồn có thể trở thành con số rất đáng kể.

Đây cũng là lý do các hệ thống kiểm soát hiện đại hiện nay thường tích hợp thêm:

Cảnh báo chuyển động
Camera AI giám sát quá trình cân
Barrier tự động
Kiểm soát thời gian dừng xe
Lưu ảnh theo từng phiếu cân

Mục tiêu không chỉ là lưu dữ liệu, mà còn kiểm soát toàn bộ hành vi diễn ra tại trạm cân.

Vấn đề không nằm ở phần mềm, mà nằm ở việc thiếu lớp kiểm soát thực tế

Nhiều doanh nghiệp khi gặp thất thoát thường nghĩ ngay đến việc nâng cấp phần mềm hoặc bổ sung thêm tính năng quản lý.

Tuy nhiên trong phần lớn trường hợp, nguyên nhân thực tế lại nằm ở:

Hành vi vận hành tại hiện trường
Thiếu thiết bị giám sát
Thiếu xác thực vật lý
Thiếu lớp kiểm soát xe ra vào
Thiếu cơ chế kiểm tra vị trí và trạng thái xe

Nói cách khác, phần mềm quản lý cân chỉ là một phần của hệ thống kiểm soát.

Để chống gian lận hiệu quả, nhiều doanh nghiệp hiện nay triển khai đồng bộ thêm:

Camera giám sát trạm cân
Nhận diện biển số xe tự động
Barrier kiểm soát xe vào ra
Cảm biến vị trí xe
Cảnh báo chuyển động khi cân
Lưu hình ảnh theo phiếu cân
Kiểm soát quy trình xuất nhập

Đây cũng là hướng triển khai mà DTC đang phát triển với các giải pháp quản lý và kiểm soát cân điện tử tích hợp nhiều lớp kiểm soát thực tế thay vì chỉ tập trung vào phần mềm đơn lẻ. Theo thông tin doanh nghiệp, hệ thống phần mềm cân điện tử Mắt Thần đã được triển khai cho nhiều mô hình như cảng, nhà máy, bếp công nghiệp và khu sản xuất từ nhiều năm qua.

Những kiểu gian lận “không nằm trong phần mềm” tại trạm cân là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp vẫn thất thoát dù đã đầu tư hệ thống quản lý cân điện tử. Bởi bản chất của phần mềm là kiểm soát dữ liệu, trong khi phần lớn gian lận thực tế lại xảy ra trực tiếp trên bàn cân, trong hành vi vận hành hoặc từ các tác động vật lý bên ngoài.

Muốn giảm thất thoát thực tế tại trạm cân, doanh nghiệp cần nhiều hơn một phần mềm cân điện tử. Điều quan trọng là xây dựng một hệ sinh thái kiểm soát đồng bộ gồm phần mềm, camera, cảm biến và các thiết bị giám sát ngoại vi để kiểm soát toàn bộ quá trình cân trong thực tế vận hành.

Chia sẻ